Eth catalan en Catalonha

Eth catalan se parle en un territòri de 68.730 km2, repartit entre quate estats europèus (Espanha, França, Andòrra e Itàlia), a on i viuen mès de 13,5 milions de persones. Era qüestion qu'ei inevitabla: se guaires d'aqueres persones comprenen eth catalan? O, entà èster mès exactes, guaires d'aqueres persones lo parlen?

A on se parle

Era situacion deth catalan que non ei cap omogenèa ath long deth sòn encastre lingüistic. En un extrèm auem Catalonha, Andòrra e era Franja de Ponent (un territòri aragonés que tèrmie damb Catalonha), e en aute, era ciutat de L’Alguer (ena isla de Sardenha) e era nomentada Catalonha Nòrd (en departament francés des Pirenèus Orientaus). En Catalonha e ena Franja de Ponent lèu toti comprenen eth catalan, e era proporcion des que lo parlen supère eth 75%. En L’Alguer e ena Catalonha Nòrd, per contra, sonque compren eth catalan era mitat dera gent, e mens dera mitat lo parle. En ua posicion intermediària se tròben es auti dus territòris a on se parle catalan: es Isles Baleares e era Comunitat Valenciana. Ath totau, des 13,5 milions de persones que viuen en encastre lingüistic podem afirmar que parlen catalan mès de 9 milions de persones, e qu’11 milions lo comprenen.

Qui lo parle

Qu'ei fòrça important restacar tota aquera informacion damb era edat des persones. En Catalonha, es Isles Baleares e era Comunitat Valenciana es persones mès joenes son es que comprenen mès eth catalan e an mès capacitat entà parlar-lo. En Catalonha, per exemple, eth percentatge des qui parlen catalan, qu'ei deth 75% dera poblacion totau, artenh eth 90% entre es joeni de 15 a 29 ans. Aué qu'ei fòrça malaisit de conéisher gent joena en Catalonha damb qui non se pogue parlar en catalan.

Eth catalan en ensenhament

Totes aqueres chifres ja mos mòstren qu'eth catalan non ei pas ua lengua minoritària e amagada, que sonque parlen es mès vielhs e qu'ei prèsta a desaparéisher pr'amor qu'es pairs ja non l'ensenhen as sòns hilhs. Exceptat ena Franja de Ponent, ena Catalonha Nòrd e en Alguer, eth catalan qu'ei ua lengua oficiau en tot eth sòn encastre lingüistic, e ei present en bèth grad en toti es encastres dera societat. Eth catalan, per exemple, s'ensenhe en totes es escòles, e fòrça mainatges, sustot en Catalonha, arreceben lèu tot er ensenhament en aguesta lengua. Eth catalan tanben ei present enes universitats. En Catalonha, mès deth 70% des escolans hèn er examen d'accès ara universitat en catalan, e enes diferentes universitats catalanes er usatge deth catalan coma lengua d'ensenhament se place entre eth 60 e 100%. Per açò qu'ei probable que fòrça estudiants de dehòra que venguen tà Catalonha agen era oportunitat de hèr bèra matèria en catalan, un prètzhèt que non a de vier cap d’enjòc insuperable se ja saben castelhan, pr'amor qu’es dues lengües son fòrça semblables. Era experiéncia ditz qu'ua persona que sàpie castelhan trigue mens de quinze dies en èster en condicions entà compréner a quauquarrés que parle eth catalan. E per pòc que s'i cale, en pògues setmanes ja saberà parlar-lo, e lèu sense encuedar-se'n aurà aumentat eth sòn capitau culturau.

Lengua de cultura

Era vitalitat deth catalan tanben se pòt veir enes estadistiques culturaus. Cada an se publique en Espanha apròp de 6.000 títols en catalan, que constituïssen 12% de tota era produccion editoriau espanhòla. En Catalonha, 30% des jornaus que se venen son en catalan, e eth canau de television qu'a mès audiéncia ei TV3, qu'emet toti es sòns programes en catalan. En mon radiofonic, eth lidèr d'audiéncia, Catalunya Ràdio, tanben emet integralaments en catalan. Ena ciutat de Barcelona, qu'ei ua vertadèra poténcia teatrau, era majoria d'òbres se representen en catalan. En aqueth airau, eth punt fèble deth catalan qu'ei eth cinèma, a on era sua preséncia encara non arribe tàs percentatges que calerie demorar en ua lengua tan prigondaments utilizada en totes es autes manifestacions culturaus.

Lengua entath comèrç

Mès eth catalan non ei sonque ua lengua entar ensenhament e era cultura, mès tanben ua lengua entath comèrç e es ahèrs. En Catalonha, per exemple, qu'ei fòrça malaisit anar tà un banc o tà ua botiga e non arrecéber atencion en catalan; d'ua auta banda, fòrça establiments an era obligacion d'auer disponibla en catalan tota era documentacion qu'aufrissen as sòns clients. Atau, a un banc li cau auer en catalan es chequèrs; ua agéncia de viatges, es contractes; un otèl, es factures... De hèt, toti que son en contacte damb eth catalan ena sua vida vidanta. En Catalonha, eth catalan ei present en quate documents que periodicaments arriben ena majoritat de casi: era factura dera electricitat, era factura deth telefòn, era factura dera aigua e era factura deth gas. En fòrça casi, cau ahiger-i era huelha de paga, que soent ei causa de mès alegrors qu'es factures... Ei cèrt qu'era difusion deth catalan encara tròbe resisténcies en quauque encastre (coma es jutjats, o era polícia), mès pòc a pòc es resisténcies que se vencen. Non manque guaire temps entà qu'eth catalan sigue ua lengua egalaments "normau" que d'autes lengües europèes demograficaments comparables coma eth danés, eth finés, eth grèc o eth suedés.